Het begrip schermvrij opvoeden wil ik graag uitleggen. In tegenstelling tot wat het begrip doet vermoeden, betekent het niet dat je nooit je kind voor de tv mag zetten en je volledig offline moet leven. In de huidige digitale samenleving is het onvermijdelijk dat kinderen vroeg of laat in aanraking komen met digitale media. En dat is oké. Digitalisering heeft ons immers een hele hoop gebracht!
Maar wat betekent het dan wel?
Laten we beginnen met wat schermtijd is:
Alle tijd die doorgebracht wordt met het kijken naar een scherm of met het interacteren met een scherm door middel van swipen, slepen of klikken. Daaronder valt tv kijken of video’s kijken op een televisie of ander device, apps gebruiken (zowel educatief als spelletjes), FaceTime of videobellen en digitale boeken. In dit artikel kun je over het onderscheid tussen actieve en passieve schermtijd lezen.
Met het begrip wordt bedoeld dat het opvoeden zelf niet met gebruik van schermen of digitale media gebeurt.
Opvoeden in de jonge jaren heeft veel te maken met doorlopen van ontwikkelingsfasen. Je kind letterlijk de ruimte geven om te kunnen oefenen met kruipen, ondersteunen bij het leren lopen, tegen je kind praten voor het stimuleren van de taal, ruimte geven voor emoties en grenzen stellen zijn slechts enkele voorbeelden.
Redenen waarom ouders schermtijd inzetten
Uit onderzoek van Geurts et al [1] aan de Universiteit van Utrecht blijkt, dat ouders schermtijd vaak inzetten bij hun kind zodat ze zelf iets kunnen doen, (bijv. huishoudelijke taken) of als kalmeringsstrategie.
Dit is het stukje wat ik bedoel met schermvrij opvoeden. Schermtijd is geen zinvolle kalmeringsstrategie. Door je kind tijdens een driftbui een tablet met een filmpje te geven is hij wellicht wel afgeleid van de emoties die hij ervaart, maar hij leert zo niet om te gaan met die emoties.
Jonge kinderen hebben begeleiding van ouders nodig bij de emotieregulatie, dit proces verloopt niet vanzelf. Natuurlijk zal je kind door die afleiding van het filmpje ogenschijnlijk rustig worden, alleen is er niks constructiefs met de gevoelens gedaan. Ze zijn als het ware weggestopt.
Wanneer je werk, huishouden of andere taken moet doen, wil je waarschijnlijk niet tussendoor gestoord worden. Programma’s en video’s voor de doelgroep kinderen zitten zo in elkaar dat ze de aandacht vasthouden waardoor je kind voor enige tijd op een plek zal blijven, gefixeerd op het scherm. Hierdoor heb jij je handen vrij en kan je dingen gedaan krijgen. Maar wat is er gebeurt met het simpelweg laten spelen van een kind? Kinderen vermaken zichzelf, daar zijn geen volwassenen voor nodig. Door ze achter een scherm te zetten ontnemen we de kans om dit te oefenen en te ontwikkelen.
Eigenlijk verplaatsen we het probleem, want in plaats van te oefenen met zelfstandig spelen en hier voorwaarden voor te scheppen, geven we een makkelijke oplossing. Passief kijken naar een scherm vraagt erg weinig eigen input en acties van een kind, in tegenstelling tot spelen. Ook het spelen van spelletjes op een tablet vraagt relatief weinig van een kind, behalve het uitvoeren van specifieke afgebakende handelingen. Het is ook niet zo dat een kind op den duur plotseling wel zelf voor langere tijd kan spelen, als dit niet geoefend wordt.
Ouders zijn druk en hebben genoeg te doen. Het is heel logisch dat je je to-do-lijstje het snelst afgewerkt krijgt wanneer je ongestoord bezig kan. Maar ik denk dat onze verwachtingen van kinderen niet altijd realistisch zijn hierin. Leren spelen gaat gepaard met momenten van connectie met de ouder. Kinderen horen tussendoor korte ‘check-in of pauze-momenten te hebben met hun opvoeders, waarbij ze jou dus ‘storen’. Bijvoorbeeld door je te vragen om te kijken naar hun bouwwerk, aan je te gaan hangen of door te vragen om wat te eten. Ze proberen dan te voldoen aan zowel emotionele behoeftes als lichamelijke behoeftes. Net als dat je zelf ook tussendoor op je werk gezellig met een collega kletst of even wat te drinken haalt.
Deze basisbehoeftes dragen bij aan het kunnen komen tot spel. Als een kind ziekig of erg moe is, honger of dorst heeft of nog de hele ochtend niet heeft geknuffeld met jou is het niet gek dat het niet lukt om zelf te spelen. Het is daarom ook niet realistisch om te verwachten dat een kind zonder korte onderbrekingen aan een stuk door speelt.
Nu we weten wat schermvrij opvoeden is, kunnen we kijken naar twee redenen waarom je ervoor kan kiezen om dit te doen.
Waarom kiezen voor schermvrij opvoeden?
Een eerste reden om geen of heel weinig schermtijd aan te bieden op jonge leeftijd kan zijn omdat het voor de ontwikkeling niet nodig is. Schermtijd voor jonge kinderen (<5 jaar) heeft geen tot weinig meerwaarde voor de ontwikkeling. Vooralsnog is er geen overtuigend bewijs dat kinderen in die leeftijdsfase zich beter of sneller ontwikkelen met, dan zonder schermgebruik. En dat is ook niet gek, als je kijkt naar het vaak passieve karakter van schermtijd. In veel gevallen zit of ligt het kind, waarbij er dus weinig gevraagd wordt van de motoriek, die juist zo in ontwikkeling is in deze vroege jaren. Ook voor de fijne motoriek zijn het swipen of tikken op een scherm onvoldoende complex en gevarieerd om van toegevoegde waarde te zijn, bijvoorbeeld voor het ontwikkelen van een goede pengreep.
Daarnaast is er vaak sprake van passieve inhoud. Dat wil zeggen; bij het kijken naar een video wordt het kind vermaakt en hoeft het zelf niks of weinig te doen, er is weinig sprake van fantasie of eigen initiatief.
Kinderen van 0-5 hebben een hoop ontwikkelingsfasen te doorlopen, zoals het gaan kruipen en later lopen en van brabbelen naar praten met hele zinnen. Hierbij moeten zij actief handelingen gaan uitvoeren, actief de omgeving om hen heen gaan ontdekken, om dit ontwikkelingsproces te doorlopen. Dit staat dus sterk in contrast met de passiviteit van schermtijd. De uren schermtijd die kinderen per week hebben vervangen in veel gevallen tijd die anders ingevuld kan worden met activiteiten die positief bijdragen aan ontwikkeling, zoals voldoende bewegen of samen spelen met leeftijdsgenootjes.
Natuurlijk gebeurt er niet direct iets ernstigs als er zo nu en dan wel schermgebruik is. Als een kind ziek is kan het afleiding bieden en het kan een leuke gewoonte zijn om als gezin af en toe een filmavond te houden. Het belangrijke verschil is dat dit incidenteel is, in plaats van structureel meerdere uren schermtijd per dag. Als er eerst ingezet wordt op voldoende vrije tijd om te spelen en voldoende tijd buiten kan het best zijn dat er niet eens tijd overblijft voor schermtijd. Zie het als iets wat altijd nog kan, maar zeker niet hoeft en niet nodig is voor optimale ontwikkeling.
Een tweede reden om te kiezen voor schermvrij opvoeden is als reactie op de huidige maatschappij en de druk op ouders. In onze maatschappij ligt de focus erg op presteren en slim zijn en moeten kinderen van jongs af aan al erg veel. Dit kan ouders het gevoel geven dat ze van jongs af aan van alles moeten ‘doen’ voor de ontwikkeling van hun kind, omdat hun kind anders achter komt te lopen. Denk bijvoorbeeld aan oefenen met cijfers, schrijven, leren lezen. Je hoort regelmatig ouders trots vertellen dat hun jonge kind al vroeg is met lezen of tot 20 kan tellen. Het kan dan misschien nutteloos voelen om je kind maar ‘gewoon’ zelf te laten spelen zonder een door de ouder gekozen doel.
Veel app-ontwikkelaars, YouTubers en tv-producenten spelen hier slim op in door hun aanbod als ‘educatief’ te bestempelen. Dit kan jou als ouder het gevoel geven dat je er goed aan doet omdat het dan immers om educatieve schermtijd gaat. Er zijn echter geen richtlijnen voor wanneer een programma of app ‘educatief’ genoemd mag worden en bij gratis apps is er vaak sprake van afleidende geluiden en reclame [2]. Daarnaast is het vermogen om te leren van een scherm bij jonge kinderen erg beperkt en zal er een volwassene nodig zijn om dit mogelijk te maken. Aangezien schermtijd vaak ingezet wordt zodat de ouder iets anders kan doen en het kind dus in zijn eentje speelt of kijkt, zal het leereffect in veel gevallen minimaal zijn.
Samenvattend en concluderend komt schermvrij opvoeden dus neer op:
Bewust kiezen om (zeer) laagfrequent schermtijd aan te bieden ofwel uit te stellen tot op latere leeftijd. Bewust kiezen om je jonge kinderen nog niet mee te laten varen in de snelle digitale wereld. Vertrouwen dat een kind in staat is zichzelf te vermaken, het geloof dat ieder kind op zijn eigen tempo ontwikkelt en dat je daar als ouder niet bovenop hoeft te zitten. Het belang zien van vrij, ongestructureerd spel en weten dat jij als ouder niet verantwoordelijk bent voor het vermaken van je kind.
Bronnen
[1] Geurts, S. M., De Bok, R., van den Eijnden, R. J. J. M., Vossen, H. G. M., & Koning, H. M. (2020). “Ze zijn lekker rustig achter een schermpje”: Een kwalitatieve studie naar het digitaal mediagebruik van kinderen en het eigenbelang van ouders. Kind en adolescent, 41, 313-329. https://doi.org/10.1007/s12453-020-00240-w
[2] Mallawaarachchi, S. R., Tieppo, A., Hooley, M. & Horwood, S. (2023). Persuasive design-related motivators, ability factors and prompts in early childhood apps: A content analysis. Computers In Human Behavior, 139, 1-16. doi:10.1016/j.chb.2022.107492
